Paku Buwono XIII Surud Dalem Nata

 Paku Buwono XIII Surud Dalem Nata



Surud dalem Sri Narendra Kanjeng Sinuhun Paku Buwono XIII pada hari Minggu, 2 November 2025. Catatan abdi dalem carik lewat metrum tembang macapat. Tertulis saat ndherek untabing Sang Nata dhateng Pajimatan Imogiri. 


Tepat hitungan waktu tahun. Pada hari Kemis paing 22 Oktober 2026. Karaton Surakarta Hadiningrat melakukan tata cara peringatan mendhak sepisan. Bertempat di bangsal sewayana sitihinggil. Wilujengan disertai tahlil tahmid takbir tasbeh. Bersama ulama sentana dan abdi dalem. 


Catatan tembang macapat tertulis hari Rabu tanggal 5 Nopember 2026. Langsung dari Pajimatan Imogiri. Gambaran suasana pemakaman begitu agung. Lautan manusia memenuhi gunung Merak. 

 

1.

Megatruh


Tumalawung tyas dhuhkita gya manekung, 

Surud dalem Sri Narpati, 

Pangastuti mugi konjuk, 

Sahandhap padanireki, Ndherek konduring Sang Katong.


Pra kawula sami lenggah amarikelu, Waspa dres kumembeng mili, Tinilar pepundhen Ratu,

Pajimatan Imogiri, Ketingal nandhang prihatos.


Duka mendalam menyelimuti abdi dalem Karaton Surakarta Hadiningrat. Kanjeng Sinuhun Paku Buwono XIII wafat menghadap Tuhan Yang Maha Kuasa. Suasana hening sunyi sepi. Seolah olah sedang ditinggal sang junjungan.


Berjajar jajar sentana kawula duduk bersimpuh. Air mata mengalir deras. Tanda sangat sedih. Dari jauh dekat atur sungkem pangabekti pada raja. 


2.

Pangkur 


Narendra gung Surakarta, 

Muksa jati manjing ing tepet suci, Mangayun Kanjeng Sinuwun, Dhumateng Hyang Murbeng rat, Sunan Paku Buwana Telulas sampun, Madyapada paripurna, 

Suwarga kang den lenggahi.


Kaswargan Praba Suyasa, 

Gunung Merak sisih kilen ing nginggil, 

Sampun lenggah kang Sinuwun, Paku Buwono Rolas, 

Kanjeng Ratu Ageng Sri Pradapaningrum, Ndherek kaping Tigawelas, Sawusnya manjing suwargi.


Saatnya raja menuju alam baka. Pajimatan Imogiri tempat peristirahatan terakhir. Bersatu dengan leluhur. Sudah sumare lebih dahulu Sinuhun Paku Buwono XII dan Kanjeng Ratu Ageng. 


Kasuwargan Praba Suyasan. Itulah nama kompleks pemakaman. Tertata rapi megah indah merbawani. Jumbuh dengan derajat raja trah Mataram. Kelayakan yang wajar diterima. 


3.

Kinanthi


Tawang tangis bangun esuk,

Santana manungku puji, Jroning Kraton Surakarta, 

Tahlil tahmid tasbeh takbir, Ngumandhang ing awang awang, Sumawur donga sesanti.


Gusti Kanjeng Ratu Galuh, 

Jeng Kusumayuda Gusti,

Jeng Ratu Sekar Kencana, 

Haryo Mataram rumiyin, 

Jeng Ratu Retno Dumilah, Sampun pinanggig satunggil. 


Tahlil takbir tahmid tasbeh berkumandang. Abdi dalem ulama berbaju serba putih. Mengiringi Paku Buwono XIII tindak. Serius dan terurus. Jalan pelan pelan penuh perhitungan. 


Para pendherek yang terlebih dahulu. Yakni KGPH Kusumayuda, KGPH Haryo Mataram, GKR Galuh Kencono, GKR Sekar Kencono, GKR Retno Dumilah. Pejuang tradisi yang ampuh tangguh wutuh sepuh.


4.

Maskumambang


Lembaga Dewan Adat sigra angrukti, 

Anuting tata panembah,

Parasedya kang pinilih, 

Kagem Sri Paku Buwana.


Bidhal saking dhatulaya wanci enjing, 

Ingiring abdi sentana, 

Pra prajurit pacak baris, 

Rumeksa Paku Buwana.


Pekerjaan Kraton Surakarta ditangani oleh Lembaga Dewan Adat. Eksekutif kraton Surakarta yang berprestasi gemilang. Segala daya upaya dilakukan sempurna. 


Rencana rapi dan eksekusi teliti. Upacara pemakaman berlangsung sejak pagi hari. Dari Surakarta menuju Imogiri. Terlebih dahulu digelar arak arakan menuju Loji Gandrung. Dari tepi jalan penghormatan begitu besar. 


5.

Mijil


Dumalidir saking sasana sakalir, Tumuju kedhaton, Waspa kumembeng sumarah sareh, Bela sungkawa raosing galih,

Ngalap berkah singgih, 

Margane rahayu.


Wahana rata pralaya peni, Kinurmatan songsong, 

Puspa arum sajen ubarampe,

Dupa kumelun aganda wangi, Siyaga sang kusir, Alun alun kidul.


Upacara brobosan buat sentana dan putra putri. Tangis sesenggukan dari garwa putra. Tanda perpisahan terakhir. Mendhem jero mikul dhuwur. Yakni meluhurkan nama harum. 


Berangkat dari sana parasedya, sasana sumewa, Magangan, alun alun kidul, Plengkung gadhing. Ribuan orang berduyun duyun. Caos hormat trapsila konjuk sang nata. Dengan naik kereta pralaya. Disertai kawalan prajurit.


6.

Asmarandana


Dhamparing kencana rukmi, 

Kraton dalem Surakarta, 

Rong ewu papat tahune,

Ngasta pusaraning praja,

Hangabehi winusuda, 

Wusnya jumeneng narendra,

Paku Buwana amrabu,

Ngejaya ing jagad raya.


Kehing jalma turut margi, 

Njejel riyel rebut papan, 

Anom tuwa cilik gedhe, 

Miyarsa barisan kuda, 

Tinon asri bebusana,

Tumuju ing Loji Gandrung,

 Anut paugeran adat. 


Paku Buwono XIII berkuasa selama 24 tahun. Sejak tahun 2004 hingga  2025.  Momong kawula dasih dengan penuh kebijaksanaan. Peran Lembaga Dewan Adat sangat membantu kelancaran pemerintahan kraton Surakarta. 


Kereta rata pralaya bergerak. Kusir berjalan pelan. Prajurit prawira anom, darapati, jayeng astra bersigap langkah tegap. Dari kraton menuju loji gandrung. Terdengar doa japa mantra terus menggema. 


7.

Gambuh


Tata cara kadulu, Wus kapacak waosan lumaku, Candrarini serat Wulangreh Centhini, Wiraiswara karungu,

 Katonton mangka wewaton.


Rata cacahe telu, Dhampyak dhampyak ndalidir lumaku, 

Ngagem beskap bebed samir, Piningset ubengan sabuk, 

Mustaka rinengga blangkon.


Tata cara adat pemakaman sesuai dengan paugeran. Sastra piwulang memberi petunjuk. Serat wiwaha jarwa, serat wulangreh, centhini, candrarini, warni warni. Pelajaran dari para raja. Demi memperoleh laku utama. 


Andi dalem berbusana adat kejawen lengkap. Pakai selempang tanda duka cita. Dupa berbau harum. Kembang melati mawar kenanga selalu harum. Upacara jalannya sentana abdi dalem regeng berwibawa. Siap menjalankan tugas tuntas tegas dengan bobot kualitas. 


8.

Pucung


Gya sumawur ganda arum trah ngaluhur, 

Kraton Surakarta, Punjer sumber tanah Jawi, Pasuwitan mrih rumeksa kawibawan.


Langit mendhung cihna kahanan mentiyung, Pambela sungkawa,

Kinepet angin sumilir, Lumaksana Surakarta Yogyakarta.


Tradisi leluhur perlu lestari. Bagi kalangan kejawen jelas penting. Identitas lokal seiring dengan paham nasional dan global. Kebudayaan nasional bertumpu dari kearifan lokal. 


Dari Sabang sampai Merauke. Kaya akan adat dan tradisi. Identitas nasional digali dari akar sejarah budaya nenek moyang. Karaton Surakarta Hadiningrat bersumbang terhadap jalannya peradaban. 


9.

Durma


Kapujanggan wusnya mbabar kaendahan, 

Basa sastra lelungit, 

Wosing kautaman, Madhangi jagad raya, 

Mubyar muncar uruping urip, 


Paku Buwana, Manjing kasedan jati.

Saben dina sigrak gumyak juru warta, Suluh padhang nelahi, 

Kraton Surakarta,

Sumendhe hukum adat, 

Tata cara wus den lampahi, 

Nut paugeran, 

Leluhur angleluri.


Pujangga Karaton Surakarta Hadiningrat memberi ajaran luhur. Kyai Yasadipura menulis serat Dewaruci. Raden Ngabehi Ranggawarsita menyusun Pustaka Raja Purwa. Kyai Sindusastra mengarang Babad Lokapala. Dengan harapan sama sadar literasi. 


Sinuhun Paku Buwono XIII mengajak sadar  baca. Kitab Jawa klasik perlu dikaji. Pengetahuan yang beragam memperkaya batin. Cakrawala pemikiran menjadi pedoman hidup. Masyarakat lebih terang benderang. 


10.

Sinom


Suryo Partono kang asma, 

Jeng Pangeran Hangabehi,

Nuli jumeneng narendra, 

Mbahu dhendha nyakrawati, Ambawani negari, Paku Buwana jejuluk, 

Sinuwun Ping Telulas, 

Sentana pangarsa bekti, 

Jroning cipta Tanah Jawa trus kuncara.


Sagunging para pelayat, 

Jumujug ing Imogiri, 

Beg andher kehing tumpakan, 

Tumrap abdi dalem putri, Ageman kemben mligi, 

Rikma asri sinanggul,

Nyamping wiron tinata, 

Lon lonan lumampah aris, Tyas sungkawa rinapalan japa mantra. 


Teladan kautaman buat segala kalangan. Paku Buwono XIII memberi pelajaran. Cocok buat kaca benggala. Hidup perlu ajaran yang baik. Guna memperoleh keselamatan lahir batin. 


Masyarakat dari segala pelosok sama berdarma bakti. Dari wilayah pedesaan perkotaan pegunungan. Saiyek saeka praya. Manunggal cipta rasa karsa. Masa depan lebih cemerlang. Generasi muda punya harapan. Dengan berbekal ilmu pengetahuan. 


11.

Dhandhanggula


Surakarta kinarya memanis, 

Bening tenan ilining bengawan, Lawu wetan Kendheng lere, Kidule gunung sewu, 

Rinengga Merbabu Merapi, 

Rumeksa sri narendra, 

Konjuk Jeng Sinuwun, 

Paku Buwana Telulas, 

Tepet suci pajimatan Imogiri, Nuli manjing suwarga.


Ndherek sowan dhinawuh gumilir, Pasrah sumarah tata panembah, Wiwit enjang dugi sore, 

Pangastuti amunjuk, 

Suka puji katur narpati, 

Sunan Paku Buwana, 

Tindak lenggah surut, 

Jatine suwarga loka, 

Imogiri pajimatan tanah Jawi, 

Ngarah ngalap berkah.


Paguyuban Kawula Karaton Surakarta Hadiningrat atau Pakasa. Dari berbagai daerah sama datang. Hormat sungkem pada Sinuhun Paku Buwono XIII. Menuju suwarga loka, alam keabadian. Karaton Surakarta lestari hingga akhir jaman. Demi menjaga keselarasan alam. Jagad raya ayem tentrem tata raharja. 


Terlahir pada tanggal 28 Juni 1948. Dengan nama Gusti Raden Mas Suryo Partono. Putra tertua laki laki Paku Buwono XII. Lantas bergelar KGPH Hangabehi. Pada tahun 2004 bergelar Sri Susuhunan Paku Buwono XIII ing Karaton Surakarta Hadiningrat. Bertahta hingga tahun 2025.


Pengageng sasana wilapa GKR Dra Koes Moertiyah Wandansari M.Pd mandhegani upacara. Lembaga Dewan Adat siap sedia gawa gawe. Paguyuban Kawula Karaton Surakarta Hadiningrat dipimpin oleh KPH Dr Wirabhumi SH MM memberi dhawuh pada Pakasa cabang. Dengan semangat setya saraya rumeksa. Pasuwitan atas dasar kerelaan. Karaton Surakarta Hadiningrat arum kuncara. 


Sudah 1 tahun Paku Buwono XIII surud ing kasedan jati. Sejak tanggal 13 Nopember 2025 KGPH Hangabehi jumeneng nata. Bergelar Sri Susuhunan Paku Buwono XIV. Tata cara njangkepi jumenengan terjadi pada tanggal 5 September 2026. Karaton Surakarta ngejayeng jagad raya, kayungyun pepoyaning kautaman. 



Surakarta Hadiningrat, Kemis Paing 22 Oktober 2026.

Purwadi

Komentar

Postingan populer dari blog ini

Hari Raya Idul Fitri

Dr Nugroho Puji Santoso S.Pd M.Pd

Dari Yogya ke Pangkalpinangl